6.4.10

V+ (- pr) +po

Ideia e di Montron, kuazi 100 Verbu + po, i kada un ku se semantika (kazi skluzivu!).  E po ki ta sirbi pa tudu Kuza!

Zuni-l po
Zubia-l po
Zual po
Zipra-l po
Zinbra-l po
Xuta-l po
Xobra-l po
Xagua-l po
Txobe-l po
Txabeta-l po
Txuba-l po
Trotxi-l po
 Trotxa-l po
Tropika-l po
Troleta-l po
Trobesa-l po
Trisidja-l po
Trinka-l po
Tranka-l po
Trabankia-l po
Striba-l po
Stika-l po
Stiba-l po
Stanka-l po
Spankia-l po
Spadjiga-l po
Sota-l po
Skuarta-l po
Siridja-l po
Sinta-l po
Santa-l po
Sakuta-l po
Subia-l po
Sural po
Ruki-l po
Rufa-l po
Ronka-l po
Ronba-l po
Rinka-l po
Renkia-l po
Relanpia-l po
Ratxa-l po
Ratuti-l po
Rapika-l po
Rakuti-l po
Rabida-l po
Rabeka-l po
Pila-l po
Nheme-l po
Nhame-l po
Ngana-l po
Mui-l po
Mostra-l po
Moketa-l po
Metel-po
Manduka-l po;
Lupri-l po
Lufi-l po
Lonba-l po
Lenbe-l po
Leba po
Lapi-l po;
Kutxi-l po
Kunzia-l po
Kume-l po
Kuki-l po
Kruzia-l po
Kruza-l po
Koze-l po
Korre-l po
Konko-l po
Koki-l po;
Kaska-l po
Kaskal po
Karka-l po
Kanba-l po
Kabresta-l po
Intxi-l po
Furria-l po
Finka-l po
Ferbeleta-l po
Ferbe-l po
Farinha-l po
Farfadja-l po
Engrosa-l po
Druba-l po
Digudja-l po
Da-l un po
Da-l ku po
Bira-l po
Bindima-l po
Bentia-l po
Baza-l po
Bate-l po
Basta-l po
Barodja-l po
Barenkada-l po
Aplika-l po... enfin inda ten mas po! Pamodi ki kriolu  ta "inventa" tantu po?  ... el e sta na po! Un verbu di stadu... es e resenti.

5.4.10

IN CLARIDADE... "Crecheu"

*Nha Crecheu?
Nha cretcheu
Nha kretxeu ("alupequiado")

Na Fogu ta fradu, inbora ku sentidu diferenti, "nha osu".
El e nha osu. (kanibal!?)
 El e nha menbra = el e nha namorada

4.4.10

Deskriolizasãu: verbu Kaba i termina…

So pa palpa terenu. Duranti três dia N razolve aplika un testi, na ta bai, li na Praia. N kria un situasãu di dialgu undi na fin N ta purgunta nhas interlokutor si dja es kaba. “- Dja nha/o kaba?”

N djobe, na ta bai, 40 informantis. 20 ku idadi entri 20-35 anu i informanti 35 a 55 (10 matxu i 10 femia di kada faixa etaria).

- Rezultadu foi kel li: (N ka kalkula % izatu, nen N k asa ta pensa na faze-l inda, mas el ta da pa faze un ideia!)

Rasposta di informantis, idadi >20 < 35:

- Matxu, maioria risponde-m : Dja-m kaba i dja-m kaba-sin. Dos kazu ezitanti “dja-m tirmina”. Pamo? Inda N ka sabe.

- Femia, maioria risponde-m : Dja-m tirmina. Na kazu ki resposta foi “- dja-m kaba.” Foi senpri akonpanhadu di um surizinhu.

Rasposta di informantis ku idadi >35 < 45

- Matxu, maioria risponde-m : Dja-m kaba. Senpri ... kuza normal, kabuverdianu ta kaba!

- Femia, maioria tanbe risponde-m : Dja-m kaba. Sem kel “surizinhu maldozu”. I sem karkel ezitasãu. Ku diferensa mutu poku di “ dja-m tirmina”.

Istu a prupozitu di ten un bokadu di “intelektuais” ki sta papia di diskriolizasãu, es meste kumensa ta faze trabadju na duminiu di linguistika kabuverdianu, ki ta suporta ses tezi. Pa es pode sigi es prusesu di diskriolizasãu, un prusesu natural ki foi studadu i previstu pa es purtuges li Francisco Adolfo Coelho (1847-1919), Filologu, etnologu i pedagogu. Tanbe konsideradu primeru linguista purtuges. I mas, o pioneiru ki tevi preokupasãu pa studa dialetus krioulu di bazi purtuges. Tem obras publikadu. Purtantu, eis un kriolista!

Nota 1: N tevi rasposta sima: i) N ka kaba nau; ii) N ka tirmina nau. Istu, na kes dos faixa etaria/seksu.

Nota 2: N tevi kazu di variasãu di palavra t[i]rmina ~ t[e]rmina/ [‘kabɐ]/ [‘kɐbɐ]...

Nota 3 : Era bom si N podeba faze es “studu” ku informantis di idadi 45-60 i mas di 60. Inkluindu otus variantis. Mas Kel li e sou n txos!

Foto:wikipedia

Lingua Purtuges i povu di Kabuverdi...

Konkluzãu: ora ki tema e Portugues Lingua Internacional el ta interesa so intelektuais kabuverdianu. I es intelektuais ka sta interesadu na kaba ku es mamasãu di Linguas...

3.4.10

KABESA:SO PA RABIDA BIDA

El dixe di autokaru
El longa mon el rasta banhera
El po-l riba paseiu,
el stika kosta el disrodija sulada
El faze ordidja el poi riba kakuruta.

El spia redor el da-m ku odju ...

Na silensiu, nu nkroka nu nbaxa mon...
Na ta subi, el spia-m dentu minina di odju
un kastanhu partilhadu,

imajina - "e sin ke bida!"
Bai, Bida ta karagadu na kabesa.

Deus ta kre ki N ta txiga kaza lebi... "amen!"

2.4.10

... Kuza Ibridu? Na, bahah, Kabuverdianu.

Pa papia di Lingua i Omi kabuverdianu du ten ki rakua na tenpu. Tenpu di "kolonizasãu" di Santiagu di Kabuverdi i des arkipelagu. Istoria ta rejista ma kantu purtuges txiga li ka tenba nigen li moradu i ki "kolonizasãu" di Santiagu, prumeru, foi fetu ku branku europeu i skravus di monti etnia di kosta afrikanu.
Na inisiu, Lingua ki kes branku traze era un txada. Txeu di kes branku europeu era analfabetu i entri es tanbe es ta papiaba mas di ki un dialetu. Pur izenplu, pa papia sobritudu di purtuges, na data, diferensa dialetal di Norti a sul di esti a oesti di purtugal era bastanti diferenti di kel ki nu tene oji, na tudu konponenti di gramatika di purtuges. Si du djobe origem susial i prufisional di kes prumeru branku nu ta ten un ideia klaru di dialetu kes traze pa Kv, i ki en kontatu ku Lingua ki kada etnia skravizadu ta papiaba rezulta nun tipu di jargon-pidjin-kriolu… pa ki oji nu pode fla ma nu ten un LKv. Pur isu me, kes variantis dialetal na Kv nu debe djobe-s e studa-s pa du pode konprende-s. A partida es diferensas sta na origen susial di kes prumeru kazais kriolu ki transplantadu di Santiagu pa Fogu, di Fogu pa Sanbisenti djuntu ku ses patrons branku.
N ta konsidera ma LKv rezultadu di fuzãu di diversus falar kriolu. Provadu, povu di Kv ta kumunika, ta intende kunpanheru, mesmu ki kada un papia na se dialetu komunitariu. Pur isu, N pode fla ma oji nu ten un Lingua Nasional ki ta identifika-nu ki nu pode txuma-l ku ruspetu: Lingua Kabuverdianu. I si argen pargunta-bu ki bu ta papia bu pode risponde-l ku orgulhu “Mi N ta papia Lkv” suma purtuges ta fla: “-Eu Falo português”; franses ta fla: - “Je parle français” ; Ingles ta fla: - “I speak English”, etc. Klaru sta, tanbe nada ka ta inpidi Kabuverdianu di da un rasposta sima kel li : Mi e kabuverdianu, N ta fala Lingua Kabuverdianu, falo português, je parle français, I speak English i mas otus linguas di mundu, si for kazu disu.
Nu entantu, nu meste ten en konta ma kantu purtuges txiga na Kabuverdi es aplika kes mesmu prinsipi di romanizasãu, inosentimenti, klaru,– inpozisãu di ses Lingua, relijiãu i kultura na kes koitadus di skravu kes traze pa li pa ben trabadja sima animal i suma animal es foi tratadu. Inbora ku nomi purtuges ´so pa ka perde. Povuamentu i surgimentu di un nobu kultura foi naturalmenti konsekuensia.
Duranti un longu di kinhentus anu di akulturasãu i algun dexa bai, dislexu... Natureza kaba pa kria nes txon un “Omi Ibridu” ki e ka branku nen e ka pretu… Nu fundu um mestisu ou si nu kre um mulatu ou um kriolu. Nomis inda oji karegadu di ku tudu se karga pejorativu.
Trinta i sinku anu dipos di indipendensia Nasional nu debeba, nos, fidjus di tera, rebatiza nos kabesa. Atensãu, sen ser dizoredjadu. I un di kes forma ta pasa pa identifikasãu, sosializasãu, i valorizasãu institusional di nos kultura, na pundi Lingua ki nu ta papia ta fika di riba-l tudu.

1.4.10

Germano Almeida: Merese ser kumentadu I

E klaru ki konbersu di GA, skritor, omi ki ta matuta kada Palavra di Lingua na se propi esensia, merese ser kumentadu, sobritudu ora ki el ta da un txos sobri nos realidadi linguistiku kabuverdianu. Sima, GA " (...) defende que a língua portuguesa deve ser ensinada em Cabo Verde como língua estrangeira para que os cabo-verdianos passem a falar melhor o português. (...) ". E ka pode sta fala seriu...

1. Kuze ki signifika Lingua stranjeru?

Es argumentu ma "Língua portuguesa deve ser ensinada em Cabo verde como língua estrangeira" (LE) ta presupoi: 1) ma Lp e un LE i e ka sa ta ser nxinadu komu lingua strangeru; 2) i pa opozisãu ma ta izisti un Lingua Nasional (ki e ka e purtuges).

Na difeza di midjor ensinu di Lp nu meste sabe mas sobri se statutu li na Kv. Lp ta vive na Kv un situasãu inda pulitikamenti anbigu... Ningen ka ten duvida ma seta, oji, Lp komu uniku Lingua ofisial di Kv  sta ultrapasadu. Apezar disu, "ningen" ka tene inda koraji pa redifini-l se nobu statutu. Mas inkuantu isu ka kontise nu ka pode admiti ma Lp debe ser nxinadu li na Kv komu LE. Sobritudu pamo e ka e un LE.
Alen disu, admiti ma Lp e LE - na kazu di Kabuverdi - ta inplika rakonhese ezistensia ifetivu di un LN, pa opozisãu. I konsekuensia disu e obrigatoriedadi di nxina LN na redi publika di ensinu ofisial, a partida, djuntu ku purtuges ofisial... o ku otus LE.

Si admitindu, inda ki pur ipotis,  ki ensinu di purtuges komu LE ta poi kabuverdianus ta fala midjor Lp e  un bon motivu pa leba a kabu es mudansa, nu ka pode diskise di konsikuensias indizejadu komu perda di algun di privilejiu ki purtuges adikiri na Kabuverdi relativamenti a Franses i Ingles, dos lingua, ki istorikamenti ta nxinadu komu LE . Sen papia di arguns disabor a nivel de CPLP e di PALOP.
Te mesmu a nivel nasional, ta parse-m ma e poku kabuverdianu ki kre pa  Lp ser LE nes txom.  Maioria kre ki Kv ser rekonhesidu pulitikamenti komu un nasãu Bilingi i ki seja inplimentadu un pulitika linguistiku di akordu.
Ate ki pa razãu kultural (linguistiku) i afetivu i te ikunomiku nu ka pode aprova es ideia di torna purtuges un LE. Purtuges e sin nos Lingua Ofisial i komu tal el debe kontinua ta ser enxinadu-aprendidu i papiadu-skrebedu sen prujuizu pa nos LN, lingua ki ta uni tudu kriolu dentu i fora di Nasãu.
2. Kuze ki signifika “… passar a falar melhor o português.”?

-Nu ka sabe!?