7.11.11

Djobe Gramatika de Kiriolo VIII

Ora ke un Personalidade ta fala sin nun intrevista - sima N transkrebe!- du pode fla: Kiriolo ka ten Gramatika ó... entrevistado sa ta fala de Lingua Kabuverdiano

Ora ki un Personalidade, Linguista, ta konfundi Lingua ku alupek...

P: N kre pa nh_ fraba si povu kabuverdianu ka ten nun kontributu a da na ora ki linguista ta sta ta_ ta luta pa ofisializason di Kriolu_ si povu ka ten nun kontributu a da na kel kistau la?

R: _ primeru kontributu ki ta da si kalhar é povu_ pamodi linguista só e(l) ta entra na funson ora ki e(l)odja ma rialmenti ma kel  kuza sa ta ser uzadu_ ma povu sa ta uza_ kuzé ki linguista ta fazi é ba pega di kel ki povu ta uza pa el sistematiza-l_ digamus_ pa el sistematiza-l  pa e(l) po-l na gramatika _ _ linguista_ purtantu ten ki ben a sigir a uzu di lingua_ _ primeru bu ta ten uzu di lingua_ dipos ki linguista ta parsi_ si non linguista ta binha e(l) taben ku regra e(l) ta fa a partir di oji nu ta papia asi_ _ a partir di oji nu ta fa asi_ _ purtantu linguista ta ben dipos di povu_ _ agora_ ah nes prusesu li _ mas konkretamenti_ na prusesu di standarizason bu ten ki ten priudus di_ di sosializason pa bu aprezenta_ _ un_ aprizenta-l na diversus meius_ ma undi ki bu ta podi resebi  reason di ken ki ta uza lingua pa e(l) fla ma é si ó me é ka si_ y povus kabuverdianus gosi ki es ten stadu ta reaji_ _ N ka sabi si é pamodi es gosta mas di alupek_ pur isu ki es reaji_ es gosta ma ten algun kuza ki es ka gosta pur isu ki es reaji_ purki antis di alupek tevi otus alfabetu_ mas ningen ka pega nel _ ningen ka uza nen un bokadinhu_ pelu faktu di ningen ka uza-l_ a nãu ser kuatu ó sinku algen_ logu kel alfabetu fika di ladu_ N fa bon kel li ka ta sirbi pamó pisoas ka pega-l _ bu ka odja-l skritu nun kau_ nen é ka diskutidu_ kel la nen N ka ta papia del_ si kalhar é mutu mau_ ó é mutu konplikadu_ y alupek _ prontu_ o pa ben ó pa mal foi kel ki da mas konfuzãu_ _ istu ker dizer_ primeru pisoas odja-l_ sima kel storia "falam mal, mas falam de mim"_ pelu menus pisoas odja-l _ pelu faktu di pisoas sa ta reaji a alupek_ anton la ki sta partisipason_ mi ku bo_ _ y gosi ku interneti ta pirmiti ki pisoas interaji mutu mas_ né_ _ ki pisoas pelu_ só ki infilismenti na interneti bu ten un partisipason sen responsabilidadi purki pisoas ka ta identifika es ta koba pa konfundi un monti kuza_ mó es ta fla só di kel aspektu_ agora_ é verdadi ki mesti fazi un kuza sin ki é prupursiona dibatis_ _ puublikus non virtual _ né_ _ dibatis publikus_ _ spasu pa fla oji ten tal kuza sobri tal_ _ né_ _ ki ken ki sta interesadu el podi bai_ pa e(l) fa bon _ N ta fa un pelu menus N ka gosta di kel kapa_ N ka gosta di kel efi_ ó e(l) ta fa-s mi N gosta di <tx> _ né_ _ ki antis era <tch>_  gosi é <tx>_ _ anton realmenti y povu para alen di el_ _ e ser ken ki ta papia_ a partir di la ki nu sa ta pega_ e(l) pode ten kel partisipason _ _ ma povu ten otu manera di partisipa tanbe_ ki en bes di es espera pa es txomadu nhos ben partisipa_ ken ki é interesadu e(l) pode kria un grupu tanbe_ pa e(l) difendi lingua_ né_ _ bu podi_ _ kustuma ten asosiason  pa difeza di lingua kabuverdianu_ _ ki ka ten nada a ver ku stadu_ ki stadu_ ki si stadu ka fazi es ta fazi_ y normalmenti_ pais ki ten kriolu sima di nós_ kauverdi kel li é stranhu_ nu gosta txeu di nós lingua_ tudu nós morabeza_ tudu isu_ na kel kazu li foi stranhu ningen ka tevi ki djunta_ _ _ pisoas djunta pa reaji_ né_ _ mas entretantu aprezentadu alupek tudu algen fazi tudu kel barudju ki N tinha fladu_ anton povu podi partisipa di dos manera _ ora e(l) txomadu ou voluntariamenti_ es organiza es manifesta_ né_  nu kre asi ó nu kre asadu_ mas é povu_ ten palavra a da y ninhun lingua ka ta konsigi da kualker pasu si ses uzuariu ka kre_ pamodi podi sai na bulitin ofisial_ podi sai na gramatika_ ma si povu ka uza-l_ _ ka ten ninhun linguista ki ta konsigi_ é ka ta sobrivivi_ okei!!!

NOTA:
- Povo de Kabo Verde dja reaje: E ka kre skrebe ku regras y prinsipe de alupek. Apezar diso AK dja foi dja transformado nun Instituison. Agó, AK?

- Povo de Kabo Verde ta papia kriolo. Kriolo eziste. El sta kontra es proposta de ofisializason de skrita de Lingua kaboverdiano(?) sugundo kes prinsipe fonetiko-fonolojiko. É kel li ke falta ser entendedo y konprendedo pa kenha ke sta manda.

- Antes tinha oto alfabeto...


 

6.11.11

Penso, logo insisto que

AK (ex-AlupeC) é uma "boa ferramenta" para ortografar Krioulo. Mas a todos (...). E para escrever a nossa Língua Caboverdiana, serve?

Não? ...  ...  ...


Sim? ... ... ...

Djobe Gramatika de Kiriolo VII

Ora ke un Personalidade ta fala sin nun intrevista - sima N transkrebe!- du pode fla: Kiriolo ka ten Gramatika ó... entrevistado sa ta fala de Lingua Kabuverdiano
Ku alupek bu ka mesti bai skola pa bu prende skrebe

P: Anton pasaji pa skrita ta akolheba standardizasãu? 
aah_ sin_ un lingua enkuantu é ka sta skritu_ skrita ta fiksa lingua_ pur enkuantu é ka skritu nu ka ta ten standarizasãu_ pur isu ki bu mesti ki tudu algen skrebi_ skrebi tudu varianti_ _ dipos disu bu ten un sigundu pasu_ né_ otras koizas_ mas oralidadi ka ta djuda_ so oralidadi ka ta djuda standarizason_ né_ _ oralidadi ta varia di zona pa zona_ di pisoa pa pisoa_ eskrita é uniku forma ki nos tudu nu ten di skrebi un palavra y bo skrebe-l di omemu manera_ bu podi le-l até diferenti_ kon serteza bu ta le-l diferenti_ mas si bu kre fiksa eskrita di lingua_ si bu kre padronizasãu di lingua é ten ki pasa pa_ pa eskrita_ _ pur isu_ ki primeru kuza ki bu ta fazi bu ten ki ten un alfabetu_ _ pa tudu algen skrebi igual_ mas si nu kontinua mi N ta skrebe kaza ku cê_ bo bu ta skrebi ku kapa_ _ nu ka ta txiga la kon serteza_ _
Nha kumentario:
De fakto skrita ta fiksa Lingua. Mas ke Lingua? No mesteba un Alfabeto Kabuverdiano. É ku kel alfabeto ke N sa ta skrebe. Agó, na tudo parte de mundo minis ta bai skola prende skrebe lingua ke virtualmente ta papiado na se komunidade de fala. Apenas li na Kabo Verde ke "Linguista", ignorando es fakto, sa ta dispensa skola ku prufesor nes pruseso de ensino-aprendizaje de skrita de Lingua Kabuverdiano, atxando ke tudo algen ke ta papia kriolo é kapas de skrebe-l. Sta klaro, na kabesa de un serto "linguista", tudo alfabetizado na purtuges pode, apenas ku  konhesiemento AK, skrebe se variante de Kriolo fonetikamente, sen ero ortografiko y sen violasão de regras de kes otos nivel de gramatika.

Se "Linguista" ta difende un skrita fonétika, ku mode ke el pode fla ma  «bu podi le-l até diferenti»? Mas diferente de ki forma? Se tudo algen ta fala de forma diferente, mode ke es pruposta skrebe sima bu ta papia ta txiga «... tudu algen skrebi igual...»

Se un leitor, por exenplo, sta ler un testo skrebedo na variante de ST el atxa skrebedo kes palavra li:
 1. <makaku> [ma'kaku] el debe lere-l na se variante [mɐ'kɔkɨ]?
 2. <agu> ['agu] el debe lere-l na se variante ['agɐ]?
 3. <bunitu> el debe lere-l na se variante ['bnitɨ]?
 4. <da-m> el debe lere-l na se variante ['damɨ]?

Sta klaro ki un skrita fonetiko ta implika un leitura fonetiko. Un leitor de SV ora ki ta ler un testo skrebedo na variante ST obrigatoriamente el ten de produzi un kontinuo sonoro de ST, y vise-versa.

Nes asunto de skrita de Lingua Kabuverdiano tudo nos debe sta konsiente ma ku proposta de regras y prinsipio de AK sta ben ser ofisializado, por ipotis,  dos Lingua Kabuverdiano, sob signo de dos variante, konfirmado pa kel tradusão li:

 

«Es stória ki nhos obi é sima un livru ki N skrebe y ki N dexa pa nhos lê. Ku txeu pasaji, na poku létra, el é un padas di nha povu y di mi própi, midjor óbra Ki N skrebe y ki, nin pa mi, ka da pa percebe mutu dretu. Azagua riba di azagua, noti riba-l noti, N ta skrebe ku letra di sangi y ku pónta di nha kurason txeu stória di nha vida y di nha povu. (...)»  (cf. MV, Odju d'Agu, 1987, p.226).  

Ora ke no konferi obra, no ta atxa un libro skrebedo, OĴu d'Agu de 1987 segundo proposta de skrita de Mindelo, 1979.

«Es stória ke bezote uví é moda un livre ke N skrevê ke N txá pa bezote ale. Ke txeu pasaja, na poke létra, el é un padóse de nha pove y de mi prope, medjor óbra ke N skrevê y ke, nen pa mi, ka dá pa persebê drete. Azagua riba de azagua, note riba note, N ba ta skrevê ke letra de sange y ke pónta de kurasãu txeu stória de nha vida y de nha pove.»
VEIGA, Manuel (1994: 175) Anexo:  In Proposta de Bases do Alfabeto Unificado para a Escrita do Cabo-verdiano. IIPC. Praia: 2006.
Naturalmente, falantes de barlavento ta tra alguns ero nes traduson...

5.11.11

Patxida

Patxida, un papa ke ta fazedo ku fijon gros na Fogo. El ta kumedo ku lete... o ku mantega-l baka.

Patxida é un papa feto ku fijon gros (fijon pedra), mas kel fijon gros normalmente el é tudo preto, pamode branko é mas pa poi na katxupa.

Bu ta panha 1 litro de fijon preto bu ta poi na kaleron kente riba-l lume, bu ta ila-l durante 5 minuto. Dispos bu tra-l bu ta po-l na balá o nun otu kuza pa el pode nfria. Ora ke el sta frio bu ta po-l na pilon bu ta pila-l o na muidoro bu ta mui-l pa faze farinha. Bu ta tente farinha na balá de tente pa tra karepa (farelo).
Bu ta poi dos litro de agu na kaleron ku un kudje de sal bu ta toka lume te ke ferbe, o ke agu dja abri ferbura bu ta djundju-l farinha mon-mon, senpre ta mexe-l pa ka kria karoso. Ora ke agu dja kumensa ta ngrosa bu ta para ... ago, bu ta tapa kaleron bu ta dexa ba ta kuzinha na lume brando... de bes en kuando bu ta mexe kel papa pa ka kema y bu ta purba se dja kuzinha ... el ta kuzinha na mas o menus 20 minuto. 

Ora ke dja sta pronto, tra dos kudjer de patxida bu po-l na prato bu abri-l sima flor pa el pode nfria mas fasi, rega-l ku lete o ku mantega... bon prubeto.

PS: papa de patxida as ves ta masturado ku un bokadinho de farinha de mindjo, ten argen ke é sin ke el ta txa-l mas sabi.

Djobe Gramatika de Kiriolo VI

Ora ke un Personalidade ta fala sin nun intrevista - sima N transkrebe!- du pode fla: Kiriolo ka ten Gramatika ó... entrevistado sa ta fala de Lingua Kabuverdiano

Diskutison, o é Diskuson ke é bon!

P: anton nha ta atxa ma kabu verdi sta nun prusesu di standardizason di skrita?

R: grasas a deus dja nu sta nun prusesu di kumensa diskuti_ _ né_ pamodi antis era silensiu a volta des kiston _ era un o outu pisoa_ _ mas gosi li_ nN ta atxa ma ahah_  nu sta nun priudu si kalhar mas terivel_ undi ki kualker ouzadia ki pisoa ranja_ ki pisoas_ sima N tevi gosi_ nhos debi ter kunpanhadu tudu kel priusesu di ofisializasãu di alfabetu é un reviravolta_ sinplismenti é un reviravolta di un diterminadu kamada _ nãu só susial_ mas grupus_ faixa etaria_ né_ _ faixas etarias_ ke ten un determinadu rezistensia_ _ rezistensias ku argumentu ki é ka_ ten ki é ka linguistiku_ digamus_ _ enton_ mas kel diskusãu li é bon _ _ kel kiskuson li é bom pamo é ta da-u oportunidadi di sklaresi_ purke ki debi ser_ purke ki ka debi ser_ _ nton realmenti ahah_ _ pelu faktu di mi sta nes priudu konturbadu di ta diskuti-l eh_ _ nu sta na bon kaminhu_ mau é si nu staba na silensiu pa fika suma staba_ _

ALUPEK... AK...

4.11.11

Fodoko...

N ben li dimitado pa N fla nha pa nhs da fidjo de nha ke nan, mi dja N sta argen grande... bida sta-m fodoko, mas N ka sta dodo.