30.8.11

Bandoba ku *bandoga

Bandoba => bandobon

Stango => stangon

Bariga => barrigon

Basidja=> basidjudo (zona da bacia/ vasilha?)... bazidja é buru ku kabalo ke ten

Rabadidja => "... peto kente, rabadidja morno, txon de mansapé"

Pansa => pansudo (dja bu kaba intxi pansa?)

Oh rapas, dja bu (n)dogado na mundo!

Kumida ta fika ndogado, ora ke bu po-l un monte gurdura.

N tene stango nbrudjado, ku ngana gumita (njuado/mareado).

N tene bariga ntxarkado (soprado).

Verbo "bendi" na badio Santiagense

Verbo "*bendi" => Verbo vender => verbo bende na Lingua Kabuverdiano.

Se bu skrebe LCv sima bu ta papia man ba bu ka ta panha (*mou) mau!?

I

* N bendi / eu vendi => *N bendi nha karo.
N bende / eu vendi => N bende nha karo.

*bu bendi / tu vendeste => *bu bendi bu karo.
bu bende / tu vendeste => bu bendi bu karo.

*el bendi / ele vendeu => *el bendi si karo.
el bende / ele vendeu => el bende si karo.

*nu bendi / nós vendemos => *Nu bendi nos karo.
nu bende / nós vendemos => nu bende nos karo.

*nhos bendi/ vós vendestes  => *nhos bendi nhos karo.
nhos bende/ vós vendestes  => nhos bende nhos karo.

*es bendi/ eles venderam => *es bende ses karo.
es bende/ eles venderam => es bende ses karo.

Badio ta fla [bdi], mas na regra de skrebe ortografia <bende>

II

Nho bende-m (*bendi-m) kel karo li.
N ka ta bende-bu (*bendi-bu) kel karo li pa nun dinhero na mundo.

Nhos bende-l (*bendi-l) es karo.

III

N ka ta bende-bu (bendi-bu) nha nha karo. Não te vendo o meu carro.

ta, é pa marka forma realizado habitual atual.

ta ≠ tá.
é  marka forma não realizada prospetiva.

N ka bende-bu nha karo ami go pa N panha pé.

Nota: às ves, na ta fala, es ta obido sima ta. Mas na ta papia tempo pasado, prizente ku futuro ka ta sta (si ka ta sta ta sintido presensa di interlokutor...) kuaje (kuaze) djunto?

Tudo kel li a prupozito de:

QUINT, Nicolas (1993). O cabo-verdiano: uma língua mundial, Revista de Estudos Caboverdianos, nº3, ano III, dezembro 2009: 129-144.

29.8.11

Steré

Na Fogo dja es sta kume bonjin(ho) streré ba(i).

Nhos kuzé ki nhos sta papia steré ba(i) sin? (= un bes bai, kontinuado).

Antan, es konberso é steré, nhos ka ta para ku el?

Si é ka pa para, antan é steré.

- pexinho ta kume é na pexon.



27.8.11

Skrebe é na Purtuges, mas

... papia é na Lingua materno.
Ami é de kel tenpo ke ta parguntada mininus kuzé ki bu sta fazé na Skola? E rasposta era kel li: N sta prende LER ku SKREBE. Ago, nu debe ntende nes rasposta ke mininus dja sabe(ba) papia, purtanto el ka sta bai prende papia. Talves nunka ka pensada ma mininus ta papia un lingua ke é ka lingua de ensino, purtuges. Se pensada, rasposta kureto – korijido -  era N sta prende LER, SKREBE I PAPIA purtuges. Mas manera, se inda na kel tempo ka ta nxinada mininus PAPIA purtuges na Skola. Era de fato leitura i konprensão de testo skrebedo na purtuges…  papia purtuges ta kumesada na ta "Ratxa Gramatika de Purtuges" té ke dizimburra… dispos era pratika na sistema kolonial de funsionalismo publiko ke ta tornaba un kabuverdiano obrigatoriamente mas konpitente na ta papia purtuges.
Na Kabu Verde nu tene inda un prabulema na sistema de ensino-aprendizage ke ben desde tenpo ki kriolo torna lingua natural. Indipendensia Nasional ku konsekuente Demokratizasão de Ensino ka pode kontinua ku es sistema de ensino aprendizagen ke ta poi na plano zero lingua ke tudo kabuverdiano ta papia, ke é sempre un kriolo… Lingua ke ta papiado nes txon, da vida até a morte!
Quando é ke Lingua Nasional ta torna, tambe nes PATRIA, lingua de skrita ku de ensino-aprendizaje?
Antis de N kontinua ku kel testo li, skrebedo na un kriolo, N ta txoma atenson de leitoris pa seginte: skrebe kriolo segundo regras de Alfabeto Kabuverdiano institusionalizado, o “regra” de kada alfabetizado na purtuges ta pratika é ka impidi leitoris kabuverdiano alfabetizado na purtuges de ler es nha testo, na midida ke kenha ke ta ler es nha kriolo é sempre un Bilinge o un falante alfabetizado na purtuges. N sta serto ma es testo ka ta ser lido-konprendedo pa un Ingles o un franses ke ka sabe kriolo ku purtuges.
Sta klaro ke N ta difende un, i un só forma de skrita pa Lingua Kabuverdiano – kada kenha pode skrebe se idioleto, mas el el sta fora de karkel pruposta sientifiko, aliás es é un pruposta ke ninhun linguista ka ta difende, só pamode el ka ten difeza na Unidade Pulitika Nasional…
Nos  é livre pa nu papia nos língua materno na tudo mundo, pamode nu ka ta ser libertado pa  nu skrebe nos lingua nasional? Pamode ke nu ka pode ten un ensino publiko na Lingua Nasional tambe?  Dja ke sta provado atraves de piskisa linguistika ma kriansa ta prende midjor se el nxinado na lingua ki el ta papia... ta difendedo un ensino sentrado na aluno, ensino ta frakasa ora ke aluno ka ta interaji ku prusor ku medo de txakota de kulegas:
Olha prusor, foi nha cólega que me pinchou... eu tambem tenba que o pinchar...

Nu meste é sosializa es ideia i forma pusoris de Lingua Materno.

26.8.11

Bu Kre un Ratxa o un Laska...

... mas só ka bu pidi un ratxinha.


Odja un ratxa na parede...
*Odja un laska na parede...


- Da-m un laska de kuskus... (kon konteudo)

Es  go é fino:  - da-m un fatia de bolo

-Da-m un ratxa de kuskus (kon konteudo)

Nha informante fla-m ma RATXA de kuskus é mas grande ki LASKA... ker dizer sin N pidi un RATXA de kuskus N ta dado un bon nako... si N pidi un LASKA N ta dado un "fatia" fino kaze ta kebra.

Ratxa kadera = rego kadera = regu-l k* = bu ta tra nos k* i no rego!

24.8.11

N ta papia Kriolo, sin

N ta papia kriolo, ma nha lingua é kabuverdiano. Toma dos katumada, mal-konxedo!

1. un mon só ka ta laba
2. un txabi só ka ta buli

Kel li go é faxona: un mon só ka ta raganha (= abri) mama kadera!

Kriolo é Lingua ki bu ta papia. Mas si bu kre skrebe-l, regra numuro 1, "sima bu ta prununsia un palavra na bu varianti, asin bu ta skrebe-l."